Wzgórza zamkowe w Mielniku i Bielsku Podlaskim, klasztor franciszkanów w Drohiczynie, góra zamkowa w Mereczu, Zamek w Trokach i Wieża Giedymina w Wilnie – wszystkie te zabytki, związane z dziedzictwem Witolda Wielkiego, połączył wspólny ukraińsko-polsko-grecko-litewski projekt «Cyfrowa transformacja dla budowania potencjału dziedzictwa kulturowego».

Delegacja z Łucka miała okazję do odwiedzenia tych historycznych miejsc w dniach 26–28 września w ramach wycieczki do Polski i Litwy pt. «Pas Witolda». W skład delegacji weszli m.in. przedstawiciele Uniwersytetu Wołyńskiego imienia Łesi Ukrainki oraz wołyńskich organizacji pozarządowych. Planuje się, że w późniejszym terminie partnerzy polscy i litewscy będą mogli złożyć odpowiednią wizytę na Ukrainie, gdzie również obejrzą obiekty związane z dynastią Giedyminowiczów.

Należy zaznaczyć, że «Cyfrowa transformacja dla budowania potencjału dziedzictwa kulturowego na Litwie, w Polsce i Ukrainie» (Digital Transformation for Cultural Heritage Capacity Building in Lithuania, Poland and Ukraine) to wspólny projekt Fundacji Wołyńskiej (Ukraina), Uniwersytetu w Białymstoku (Polska), Institute of Entrepreneurship Development (Grecja) oraz Educational Research and Innovation Institute (Litwa). Finansowany jest w ramach programu «Kreatywna Europa». To projekt skupiający się na digitalizacji dziedzictwa kulturowego związanego z Witoldem Wielkim, promocji innowacji cyfrowych i rozwoju współpracy transgranicznej.

Ruiny kościoła w Mielniku

Dzięki temu projektowi udało się nie tylko powołać do życia transnarodowy szlak turystyczny «Pas Witolda», ale także zdigitalizować obiekty i budynki związane z postacią historyczną Witolda Wielkiego, które znajdują się na Ukrainie, w Polsce i na Litwie, tworząc aplikację mobilną oraz stronę internetową z bezpłatnym dostępem do cyfrowych modeli 3D obiektów zabytkowych i ich opisów. Są to Wieża Witolda i Twierdza Tiahyn w obwodzie chersońskim, zamki w Kijowie, Krzemieńcu i Łucku (Ukraina), wzgórza zamkowe w Mielniku, Bielsku Podlaskim i Drohiczynie (Polska), Zamek w Trokach, Wieża Giedymina w Wilnie i góra zamkowa w Mereczu (Litwa).

Jak podkreślają partnerzy projektu, Witold Wielki to postać jednocząca historię Litwy, Ukrainy i Polski, a okres jego panowania ukazuje wczesną formę jedności europejskiej opartej na współpracy, tolerancji i wzajemnym wsparciu różnych kultur.

«Projekt ten opiera się na historycznej postaci Witolda Wielkiego i unikatowych powiązaniach pomiędzy naszymi krajami, narodami i kulturami. W tym bardzo trudnym czasie jest to niezwykle ważne dla naszego ukraińskiego zespołu. Pomysł projektu zrodził się jeszcze przed rozpoczęciem pełnoskalowej rosyjskiej agresji. Już wtedy rozumieliśmy znaczenie digitalizacji dziedzictwa kulturowego. Ale wraz z początkiem wielkiej wojny zdaliśmy sobie sprawę, że digitalizacja jest konieczna nie tylko dla popularyzacji, ale także dla przetrwania tych obiektów na Ukrainie. Dziedzictwo kulturowe na Ukrainie jest częścią europejskiego dziedzictwa kulturowego. I ten projekt naprawdę pokazuje, jak bardzo nasze ziemie są ze sobą powiązane i że od wieków podzielamy wspólne europejskie wartości» – powiedziała prezes Fundacji Wołyńskiej Anna Danylczuk.

Druga nazwa projektu – «Pas Witolda» – nie jest przypadkowa. Odwołuje się do znaleziska odkrytego na Białorusi na początku lat 90. Chodzi o pas książęcy z XIV–XV w. Według jednej wersji został on podarowany wielkiemu księciu Witoldowi przez chana krymskiego Hadżi Gireja. «Ponadto pas to termin często używany w geografii w celu zilustrowania powiązania między określonymi lokalizacjami. A zadaniem naszego projektu było właśnie połączenie różnych miejsc związanych z postacią historyczną Witolda Wielkiego na Ukrainie, w Polsce i na Litwie» – dodała Anna Danylczuk.

Wybierając obiekty kultury, uczestnicy projektu zwracali uwagę nie tylko na te, które istnieją do dziś, ale także na te, które uległy częściowemu lub całkowitemu zniszczeniu, aby za pomocą nowoczesnych technologii odtworzyć je i uczynić bardziej dostępnymi, gdyż «kiedy możemy zobaczyć, jak historia ożywa, staje się bardziej realistyczna». Np. w ramach projektu wydrukowano ulotki; skanując znajdujące się na nich kody QR, widz może «ożywić» tę lub inną pamiątkę.

Jak zauważył historyk, profesor Uniwersytetu w Białymstoku Krzysztof Buchowski, zamki zbudowane w Polsce za czasów Witolda nie zachowały się do dziś. Na przykład w Drohiczynie jest tylko wzgórze zamkowe, w Mielniku – ruiny kościoła, a w Bielsku Podlaskim – wzgórze, na którym prawdopodobnie znajdowało się grodzisko.

«Zatem w przypadku Podlasia, w porównaniu z zabytkami Litwy, Ukrainy czy Białorusi, możemy mówić jedynie o autorskiej wizualizacji. Ale dzięki temu projektowi możemy tego Witolda niejako przywrócić Podlasiu, przywrócić naszej pamięci» – zaznaczył historyk.

W muzeum krajoznawczym w Mereczu

Wśród ukraińskich zabytków projekt obejmuje w szczególności obiekty dziedzictwa kulturowego znajdujące się w obwodzie chersońskim, które każdego dnia są zagrożone zniszczeniem.

«Obecnie Wieża Witolda i Twierdza Tiahyn w obwodzie chersońskim są pod ciągłym ostrzałem rosyjskich najeźdźców. Wieża Witolda została poważnie uszkodzona przez falę uderzeniową wywołaną wysadzeniem Kachowskiej Elektrowni Wodnej przez żołnierzy rosyjskich... To kolejne przypomnienie, jak ważne jest powstrzymywanie ludzi, którzy niszczą nie tylko życie Ukraińców, ale także obiekty wspólnego dziedzictwa europejskiego. I zdecydowanie możemy stwierdzić, że ponieważ nasz kraj jest na drodze do integracji europejskiej, «Pas Witolda», okres panowania Witolda Wielkiego, jest kolejnym potwierdzeniem, że Ukraina po prostu wraca do domu» – podkreśla prezes Fundacji Wołyńskiej, Anna Danylczuk.

Także zaprosiła polskich i litewskich partnerów do Łucka i przypominała, że ​​to właśnie tu w 1429 r. Witold zwołał zjazd monarchów europejskich. Dziś wielu historyków postrzega to wydarzenie jako prototyp szczytu Unii Europejskiej.

Dyrektorka Instytutu Badań i Innowacji Edukacyjnych doc. dr Barbara Stankiewicz także wspomniała zjazd monarchów europejskich w Łucku, na którym Witoldowi zaproponowano koronę. «Określiliśmy właśnie ten moment i ten zjazd jako pierwowzór dążeń dyplomatycznych regionu do obrony Europy przed wschodnim wrogiem. Więc sądzę, że ten moment dzisiaj też jest aktualny i pokazuje również solidarność Europy wobec dzisiejszych wyzwań w obronie Ukrainy» – stwierdziła.

Wieża Giedymina w Wilnie

Jak dodała, «Pas Witolda» ma świadczyć o tym, że zarówno Litwa, Polska, jak i Ukraina ze względu na swoją istotę historyczną, kulturową i ideologiczną wpisują się w krajobraz europejski. «Dlaczego chcemy to podkreślić dzisiaj? Dlatego, że dobrze rozumiemy, jak narracja historii jest wykorzystywana w polityce, szczególnie przez ruski mir. Więc ten projekt przywraca Ukrainę do grona państw europejskich i do europejskiej tradycji historycznej, jak również intelektualnej» – akcentowała Barbara Stankiewicz.

Należy zaznaczyć, że projekt «Transformacja cyfrowa dla budowania potencjału dziedzictwa kulturowego na Litwie, w Polsce i na Ukrainie» jest przedsięwzięciem trzyletnim i wciąż jest realizowany.

Tekst i zdjęcia: Olga Szerszeń